آیا هوش مصنوعی ما را آزادتر خواهد کرد یا وابسته‌تر؟ آیا پیشرفت فناوری به معنای رفاه بیشتر برای همه انسان‌هاست؟ و مهم‌تر از همه، چه کسانی درباره آینده‌ای تصمیم می‌گیرند که قرار است همگی در آن زندگی کنیم؟
جهان امروز با سرعتی بی‌سابقه در حال تغییر است. هوش مصنوعی می‌تواند متن بنویسد، تصویر بسازد، بیماری‌ها را تشخیص دهد و در تصمیم‌گیری‌های پیچیده به انسان کمک کند. شرکت‌های بزرگ فناوری به بازیگرانی تعیین‌کننده در اقتصاد و سیاست جهانی تبدیل شده‌اند و رقابت بر سر تراشه‌ها، داده‌ها و زیرساخت‌های دیجیتال، بخشی جدایی‌ناپذیر از مناسبات قدرت میان کشورها شده است.
اما در پس این تحولات خیره‌کننده، پرسشی قدیمی همچنان بی‌پاسخ مانده است: آیا هر پیشرفت فناورانه‌ای الزاماً به پیشرفت انسان منجر می‌شود؟
تاریخ نشان می‌دهد که پاسخ چندان ساده نیست. انقلاب صنعتی ظرفیت تولید ثروت را به‌شدت افزایش داد، اما هم‌زمان با بهره‌کشی از کارگران، گسترش نابرابری و دگرگونی‌های دردناک اجتماعی همراه بود. فناوری‌های ارتباطی دسترسی به اطلاعات را آسان‌تر کردند، اما ابزارهای تازه‌ای نیز برای نظارت، دست‌کاری افکار عمومی و تمرکز قدرت فراهم آوردند.
امروز نیز هوش مصنوعی، اتوماسیون و اقتصاد دیجیتال ما را در برابر انتخاب‌هایی مشابه قرار داده‌اند. فناوری می‌تواند زندگی انسان را بهبود بخشد، اما اینکه این ظرفیت چگونه تحقق پیدا کند، به تصمیم‌های سیاسی، نهادهای اقتصادی و مناسبات قدرت بستگی دارد.
موضوع این هفته نشر روزنه، «قدرت، فناوری و آینده انسان»، تلاشی است برای بررسی همین رابطه پیچیده؛ رابطه‌ای که در آن فناوری نه صرفاً ابزاری خنثی، بلکه بخشی از کشمکش بر سر ثروت، آزادی، امنیت و آینده جوامع است.
۱. هوش مصنوعی؛ وقتی ماشین‌ها در شناخت جهان شریک انسان می‌شوند
برای قرن‌ها، انسان ابزارهایی ساخته است که توانایی جسمی او را افزایش می‌دهند. چرخ، موتور بخار، ماشین‌آلات صنعتی و رایانه، هرکدام محدودیت‌هایی را از پیش پای بشر برداشته‌اند. اما هوش مصنوعی پرسش متفاوتی مطرح می‌کند: چه اتفاقی می‌افتد وقتی فناوری نه‌فقط قدرت انجام کار، بلکه توانایی تحلیل اطلاعات و تولید پاسخ را نیز بر عهده می‌گیرد؟
در کتاب «هوش مصنوعی و آینده بشریت»، هنری کیسینجر، اریک اشمیت و دانیل هوتنلوکر به پیامدهای فلسفی، سیاسی و راهبردی این تحول می‌پردازند.
هوش مصنوعی تنها یک ابزار برای افزایش بهره‌وری نیست. این فناوری می‌تواند شیوه دستیابی ما به دانش، درک واقعیت و تصمیم‌گیری را تغییر دهد. وقتی سامانه‌های هوشمند به نتایجی می‌رسند که حتی متخصصان نیز ممکن است نتوانند تمام مراحل دستیابی به آن‌ها را توضیح دهند، مسئله اعتماد، مسئولیت و نظارت انسانی اهمیتی تازه پیدا می‌کند.
اگر الگوریتمی در انتخاب درمان، اعطای اعتبار بانکی یا ارزیابی تهدیدهای امنیتی نقش داشته باشد، مسئولیت اشتباه آن با چه کسی است؟ طراح سامانه، نهادی که از آن استفاده می‌کند یا انسانی که تصمیم نهایی را می‌گیرد؟
این پرسش‌ها نشان می‌دهند که آینده هوش مصنوعی صرفاً در آزمایشگاه‌ها تعیین نمی‌شود؛ آینده آن به قواعدی بستگی دارد که جوامع برای استفاده از این قدرت تازه وضع می‌کنند.
۲. خانه هوآوی؛ وقتی یک شرکت به مسئله امنیت ملی تبدیل می‌شود
زمانی تصور می‌شد جهانی‌شدن اقتصاد و گسترش تجارت بین‌المللی، وابستگی متقابل کشورها را افزایش می‌دهد و از شدت رقابت‌های سیاسی می‌کاهد. اما ظهور شرکت‌های عظیم فناوری نشان داده است که وابستگی اقتصادی می‌تواند خود به موضوعی امنیتی تبدیل شود.
کتاب «خانه هوآوی» اثر اوا دو، تاریخچه شکل‌گیری و گسترش یکی از مهم‌ترین شرکت‌های فناوری چین را بررسی می‌کند؛ شرکتی که فعالیت آن به یکی از موضوعات مناقشه میان پکن و واشنگتن تبدیل شده است.
داستان هوآوی فقط داستان موفقیت یک بنگاه اقتصادی نیست. این داستان پرسش‌هایی درباره رابطه دولت و بخش خصوصی، مالکیت فناوری، امنیت زیرساخت‌های ارتباطی و رقابت قدرت‌های جهانی مطرح می‌کند.
شبکه‌های ارتباطی امروز شریان‌های حیاتی اقتصاد و جامعه‌اند. بانک‌ها، بیمارستان‌ها، دولت‌ها، صنایع و زندگی روزمره میلیاردها انسان به آن‌ها وابسته است. بنابراین، کنترل فناوری ارتباطات دیگر صرفاً به معنای در اختیار داشتن یک بازار پرسود نیست؛ می‌تواند با نفوذ اقتصادی و ملاحظات امنیت ملی نیز پیوند بخورد.
آیا در جهانی که فناوری به ابزار قدرت ژئوپلیتیکی تبدیل شده، می‌توان اقتصاد دیجیتال را از سیاست جدا کرد؟
رقابت چین و آمریکا نشان می‌دهد که پاسخ به این پرسش دشوارتر از گذشته شده است.
۳. آیا سرمایه‌داری در حال تغییر ماهیت است؟
قدرت شرکت‌های بزرگ فناوری تنها به میزان درآمد یا ارزش سهام آن‌ها محدود نمی‌شود. برخی از این شرکت‌ها مالک بسترهایی هستند که میلیون‌ها کسب‌وکار برای دسترسی به مشتریان خود به آن‌ها نیاز دارند.
فروشندگان در بازارگاه‌های اینترنتی، تولیدکنندگان محتوا در شبکه‌های اجتماعی و توسعه‌دهندگان نرم‌افزار در فروشگاه‌های برنامه، همگی ممکن است برای فعالیت اقتصادی به زیرساخت‌هایی وابسته باشند که قواعد آن‌ها را شرکت‌های مالک تعیین می‌کنند.
یانیس واروفاکیس در کتاب «سرمایه‌داری مرد؛ قاتل: فئودالیسم فناورانه» تفسیری رادیکال از این تحول ارائه می‌دهد.
او استدلال می‌کند که ظهور پلتفرم‌های عظیم دیجیتال و آنچه «سرمایه ابری» می‌نامد، مناسبات اقتصادی را چنان تغییر داده که دیگر نمی‌توان آن‌ها را صرفاً با مفاهیم متعارف سرمایه‌داری توضیح داد.
از نگاه واروفاکیس، صاحبان زیرساخت‌های دیجیتال می‌توانند از فعالیت دیگران در قلمروهای تحت کنترل خود درآمد کسب کنند و بر شرایط دسترسی به بازار تأثیر بگذارند. او برای توصیف این مناسبات از مفهوم بحث‌برانگیز «فئودالیسم فناورانه» استفاده می‌کند.
البته این دیدگاه محل اختلاف است و بسیاری از اقتصاددانان همچنان پلتفرم‌های دیجیتال را بخشی از سرمایه‌داری معاصر می‌دانند، نه نظامی جایگزین آن.
بااین‌حال، اهمیت بحث واروفاکیس در پرسشی است که مطرح می‌کند: وقتی مالکیت زیرساخت‌های دیجیتال به قدرتی برای تعیین قواعد فعالیت دیگران تبدیل می‌شود، چه بر سر رقابت اقتصادی و آزادی انتخاب می‌آید؟
این پرسش برای آینده اقتصاد دیجیتال و سیاست‌گذاری درباره شرکت‌های بزرگ فناوری اهمیتی اساسی دارد.
۴. نوآوری؛ راهی برای خروج از فقر یا ابزاری برای تشدید نابرابری؟
در برابر روایت‌هایی که بر خطرهای فناوری تمرکز می‌کنند، دیدگاه دیگری نیز وجود دارد: نوآوری می‌تواند یکی از مهم‌ترین ابزارهای رهایی جوامع از فقر باشد.
اما همه نوآوری‌ها آثار یکسانی ندارند. اختراعی که هزینه تولید یک کالای لوکس را کاهش می‌دهد، الزاماً همان تأثیری را بر توسعه اقتصادی ندارد که فناوریِ فراهم‌کننده دسترسی میلیون‌ها نفر به خدمات ضروری ایجاد می‌کند.
در کتاب «راه و چاه بهروزی؛ نوآوری، رهایی‌بخش ملت‌ها از فقر»، کلیتون کریستنسن، افوسا اوجومو و کارن دیلون به رابطه نوآوری و توسعه اقتصادی می‌پردازند.
یکی از ایده‌های محوری کتاب این است که نوآوری‌های بازارآفرین می‌توانند محصولاتی را که پیش‌تر برای بخش بزرگی از مردم دسترس‌ناپذیر بودند، به کالاها و خدماتی قابل‌استفاده برای جمعیت گسترده‌تری تبدیل کنند.
چنین تحولاتی ممکن است فراتر از تولید یک محصول جدید عمل کنند: مشاغل تازه ایجاد کنند، شبکه‌های توزیع بسازند، سرمایه‌گذاری را افزایش دهند و ظرفیت‌های اقتصادی جدیدی پدید آورند.
این نگاه یادآوری می‌کند که مسئله اصلی، صرفاً داشتن فناوری پیشرفته نیست؛ مهم آن است که فناوری چه نیازی را برطرف می‌کند و چه کسانی امکان بهره‌مندی از آن را پیدا می‌کنند.
برای کشورهای درحال‌توسعه، این تمایز اهمیت ویژه‌ای دارد. خرید تجهیزات پیشرفته یا ورود فناوری‌های جدید، به‌تنهایی به معنای توسعه نیست. آنچه اهمیت دارد، تبدیل قابلیت‌های فناورانه به فرصت‌های اقتصادی پایدار و بهبود زندگی مردم است.
۵. جهان با چه سرعتی تغییر می‌کند و انسان چگونه باید با آن همراه شود؟
پیشرفت فناوری تنها یکی از نیروهایی است که جهان معاصر را دگرگون می‌کنند. جهانی‌شدن اقتصاد و تغییرات اقلیمی نیز با سرعتی چشمگیر بر زندگی انسان‌ها تأثیر می‌گذارند.
توماس فریدمن در کتاب «ممنون که دیر آمدید» این سه تحول را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد و از جهانی سخن می‌گوید که در آن شتاب تغییرات، سازگاری افراد و نهادها را دشوار کرده است.
فناوری شیوه کارکردن را تغییر می‌دهد، جهانی‌شدن روابط اقتصادی و فرهنگی را بازآرایی می‌کند و تغییرات اقلیمی شرایط زیست انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
اما آیا نظام‌های آموزشی، نهادهای سیاسی و ساختارهای اجتماعی می‌توانند با همین سرعت تغییر کنند؟
فردی که برای حرفه‌ای مشخص آموزش دیده، ممکن است در طول زندگی کاری خود چندین بار ناچار به یادگیری مهارت‌های تازه شود. شرکت‌هایی که زمانی بر بازار مسلط بودند، ممکن است در برابر نوآوری‌های جدید موقعیت خود را از دست بدهند. دولت‌ها نیز با مسائلی مواجه می‌شوند که قوانین و نهادهای موجود برای پاسخ‌گویی به آن‌ها طراحی نشده‌اند.
در چنین شرایطی، توانایی سازگاری به یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت تبدیل می‌شود. اما سازگاری نباید تنها مسئولیت فردی تلقی شود؛ آموزش، حمایت اجتماعی و نهادهای انعطاف‌پذیر نیز نقشی تعیین‌کننده دارند.
مسئله فقط این نیست که فناوری با چه سرعتی پیش می‌رود؛ مسئله این است که آیا جامعه می‌تواند انسان‌ها را برای زندگی در جهانی دائماً متغیر آماده کند؟
۶. آیا فناوری می‌تواند آزادی انسان را تهدید کند؟
در کنار خوش‌بینی به توانایی فناوری برای حل مسائل بشری، سنتی انتقادی نیز وجود دارد که نسبت به گسترش قدرت نظام‌های فناورانه هشدار می‌دهد.
کتاب «بردگی تکنولوژیکی» مجموعه‌ای از نوشته‌های تئودور جان کازینسکی است؛ نویسنده‌ای که به دلیل اقدامات تروریستی و خشونت‌بار خود نیز شناخته می‌شود.
دیدگاه‌های او درباره فناوری، به‌شدت رادیکال و مناقشه‌برانگیزند و بررسی انتقادی آن‌ها نباید با تأیید خشونت یا راه‌حل‌های پیشنهادی او اشتباه گرفته شود.
بااین‌حال، مطالعه این اثر می‌تواند فرصتی برای مواجهه با یکی از تندترین صورت‌بندی‌های انتقاد از جامعه صنعتی و نظام فناورانه باشد.
آیا ابزارهایی که برای آسان‌ترکردن زندگی ساخته‌ایم، به‌تدریج شرایط زندگی ما را نیز تعیین می‌کنند؟ آیا وابستگی روزافزون به سامانه‌های پیچیده، استقلال فردی را محدود می‌کند؟ و آیا انسان همچنان قادر است درباره میزان حضور فناوری در زندگی خود تصمیم بگیرد؟
این پرسش‌ها امروز، در عصر الگوریتم‌ها و هوش مصنوعی، اهمیت تازه‌ای پیدا کرده‌اند.
البته نقد فناوری لزوماً به معنای مخالفت با آن نیست. می‌توان هم‌زمان از دستاوردهای پزشکی، ارتباطی و صنعتی استقبال کرد و درباره تمرکز قدرت، نظارت دیجیتال و وابستگی انسان به زیرساخت‌های فناورانه پرسش‌های جدی مطرح ساخت.
۷. چه کسی مسیر پیشرفت را تعیین می‌کند؟
شاید مهم‌ترین پرسش درباره فناوری این نباشد که چه چیزی اختراع خواهد شد، بلکه این باشد که چه کسانی درباره جهت استفاده از اختراعات تصمیم می‌گیرند.
دارون عجم‌اوغلو و سایمون جانسون در کتاب «نزاع هزارساله ما بر سر فناوری و بهروزی» نشان می‌دهند که رابطه پیشرفت فناوری و رفاه عمومی، رابطه‌ای خودکار و تضمین‌شده نیست.
فناوری‌های جدید ممکن است بهره‌وری را افزایش دهند، اما چگونگی تقسیم منافع حاصل از آن‌ها به مناسبات قدرت، سازمان‌دهی کار، سیاست‌های عمومی و نهادهای اقتصادی بستگی دارد.
ممکن است یک نوآوری سود شرکت‌ها را افزایش دهد، بی‌آنکه به بهبود متناسب دستمزدها منجر شود. در مقابل، سیاست‌گذاری مناسب و تقویت قدرت چانه‌زنی نیروی کار می‌تواند به توزیع گسترده‌تر منافع پیشرفت کمک کند.
این بحث با اثر دیگر عجم‌اوغلو و جیمز رابینسون، «چرا ملت‌ها شکست می‌خورند؟»، نیز پیوند دارد؛ کتابی که نقش نهادهای سیاسی و اقتصادی را در شکل‌گیری مسیر توسعه کشورها بررسی می‌کند.
در واقع، مسئله فناوری را نمی‌توان مستقل از مسئله نهادها فهمید. اینکه چه کسانی به آموزش، سرمایه، بازار و فرصت‌های اقتصادی دسترسی دارند، بر توانایی آن‌ها برای مشارکت در پیشرفت فناورانه تأثیر می‌گذارد.
از این منظر، آینده فناوری تنها در اختیار مهندسان و کارآفرینان نیست؛ شهروندان، قانون‌گذاران، کارگران و نهادهای مدنی نیز در شکل‌دادن به آن نقش دارند.
۸. آینده انسان؛ میان امید و نگرانی
آیا باید به آینده فناوری خوش‌بین باشیم یا از آن بترسیم؟
شاید این دوگانه از اساس گمراه‌کننده باشد.
هوش مصنوعی می‌تواند به کشف داروهای جدید کمک کند، اما ممکن است ابزار نظارت گسترده نیز باشد. پلتفرم‌های دیجیتال می‌توانند فرصت‌های اقتصادی تازه ایجاد کنند، اما ممکن است قدرت بازار را در دست شمار محدودی از شرکت‌ها متمرکز سازند. اتوماسیون می‌تواند انسان را از کارهای دشوار و تکراری رها کند، اما بدون سازوکارهای حمایتی مناسب، ممکن است امنیت شغلی گروه‌هایی از نیروی کار را تهدید کند.
بنابراین، نه خوش‌بینی بی‌قیدوشرط و نه بدبینی مطلق، هیچ‌کدام برای فهم آینده کافی نیستند.
آنچه اهمیت دارد، توانایی جوامع در هدایت فناوری به سوی اهداف انسانی است: افزایش رفاه، گسترش فرصت‌ها، حفظ آزادی، کاهش نابرابری و تقویت امکان مشارکت شهروندان در تصمیم‌هایی که بر زندگی آن‌ها اثر می‌گذارند.
شش کتاب منتخب این هفته نشر روزنه، پاسخ‌های یکسانی به این مسائل نمی‌دهند. برخی بر فرصت‌های پیشرفت تأکید می‌کنند، برخی از تمرکز قدرت هشدار می‌دهند و برخی ماهیت نظام اقتصادی و سیاسی برآمده از فناوری‌های جدید را زیر سؤال می‌برند.
اما کنار هم قرارگرفتن این دیدگاه‌ها فرصتی فراهم می‌کند تا از پرسش ساده «فناوری خوب است یا بد؟» فراتر برویم.
پرسش اساسی این است: آیا انسان می‌تواند آینده فناوری را آگاهانه شکل دهد، یا باید خود را با آینده‌ای سازگار کند که دیگران برای او ساخته‌اند؟
این هفته در نشر روزنه، با معرفی کتاب‌هایی درباره هوش مصنوعی، رقابت قدرت‌های جهانی، اقتصاد دیجیتال، نوآوری، شتاب تغییرات و نقد فناوری، تلاش می‌کنیم ابعاد مختلف این پرسش را بررسی کنیم.
زیرا آینده انسان را تنها فناوری‌هایی که می‌سازیم تعیین نمی‌کنند؛ ارزش‌ها، نهادها و انتخاب‌هایی که مسیر استفاده از آن فناوری‌ها را شکل می‌دهند نیز به همان اندازه اهمیت دارند.
